Yelpaze yapraklı üç cins, fotoğrafta neredeyse aynı görünür. Sahada ayrım yapmak ise saniyeler alır: bakılacak yer yaprak değil, gövdenin yüzeyi ve yaprak sapının kenarıdır. Bu sayfa, üç cinsi ayıran işaretleri ve her birinin bakımda getirdiği farkı sıralar.
Üç adımda ayrım
Yelpaze yapraklı bir palmiyeyle karşılaştığınızda üç soruyu sırayla sormak yeterlidir. Birincisi: gövde kalın kahverengi bir lif tabakasıyla mı kaplı, yoksa yüzey çıplak mı? İkincisi: yaprak sapının kenarında sert dikenler var mı? Üçüncüsü: bitkinin tek gövdesi mi var, yoksa dipten çıkan birden çok gövdesi mi?
| Özellik | Washingtonia | Trachycarpus | Chamaerops |
|---|---|---|---|
| Gövde yüzeyi | Çıplak, gri, yaprak izleri belirgin | Kalın kahverengi lif örtüsü | Lifli, çoğu zaman kısa ve eğimli |
| Gövde sayısı | Tek | Tek | Genellikle çok gövdeli |
| Yaprak sapı | Kancalı, turuncu kahve dişler | Belirgin dikeni yok | Kenarı boyunca sert dikenler |
| Erişkin boy | Yüksek, onlarca metreye çıkabilir | Orta, çoğunlukla on metrenin altında | Alçak, çoğunlukla üç metrenin altında |
| Büyüme hızı | Hızlı | Yavaş | Çok yavaş |
Washingtonia: iki tür ve melezleri
Cinsin iki türü vardır ve ikisi de Kuzey Amerika'nın kurak güneybatısına özgüdür. Washingtonia filifera, Kaliforniya ve çevresindeki çöl vahalarında doğal olarak bulunur; gövdesi kalın ve nispeten kısa boyludur, genç bireylerin yaprak bölmeleri arasında beyaz iplikler sarkar. Türün adı bu ipliklerden gelir.
Washingtonia robusta ise Meksika kökenlidir. Adının aksine daha ince gövdelidir, tabana doğru belirgin biçimde genişler, daha hızlı büyür ve çok daha uzun boylanır. Yaprak sapının tabanında kızıl kahverengi bir şerit görülür.
Kültürde bu iki tür arasındaki melezler son derece yaygındır. Fidanlıkta filifera etiketiyle satılan bitkilerin önemli bir bölümü aslında ara özellikler taşır. Pratikte bu, soğuk dayanımı konusundaki beklentiyi de belirsizleştirir: melez bir bireyin kışa nasıl tepki vereceği, etiketine değil, hangi ebeveyne daha çok benzediğine bağlıdır.
Etek meselesi
Her iki Washingtonia türünde de kuruyan yapraklar gövdeye yapışık kalır ve zamanla bir etek oluşturur. Bu etek doğal bir yapıdır ve gövdeyi güneşten korur. Estetik gerekçeyle temizlenecekse, işlem yalnızca tamamen kurumuş yapraklarla sınırlı tutulmalı ve gövdeye kesici temas ettirilmemelidir: bakım bölümünde anlatıldığı gibi, palmiye gövdesindeki yara asla kapanmaz.
Trachycarpus fortunei
Çin kökenli bu tür, ılıman iklimlerde en çok yetiştirilen palmiyelerden biridir ve yaygın palmiyeler arasında soğuğa en dayanıklı olanların başında gelir. Gövdesi, eski yaprak kınlarından gelen kalın ve kahverengi bir lif tabakasıyla kaplıdır; bu örtü bitkiyi diğer iki cinsten ilk bakışta ayırır. Yaprakları serttir, çapı bir metreye yaklaşır, uçları hafifçe sarkar.
Büyümesi yavaştır. Bu, bir kusur değil bir özelliktir: sınırlı alanlarda ölçeğini koruyan, yıllar içinde bahçeyi ele geçirmeyen bir palmiyedir. Ayrı eşeyli olduğu için meyve yalnızca dişi bireylerde oluşur.
Türün soğuk dayanımı sayesinde yayılış alanı Akdeniz kıyısıyla sınırlı kalmaz; Karadeniz kıyı şeridinde ve İstanbul çevresinde de yetiştirilir. Bu dayanımın sınırları ve hangi koşullarda geçersiz kaldığı soğuğa dayanıklılık sayfasında ayrıntılı olarak ele alınır.
Chamaerops humilis
Batı Akdeniz'e, yani İspanya, Portekiz, İtalya ve Kuzey Afrika kıyılarına doğal olan bu tür, Avrupa'da doğal yayılış gösteren iki palmiyeden biridir; diğeri Girit ve Güneybatı Anadolu'nun Phoenix theophrasti'sidir. Türkiye'de doğal değildir, peyzaj bitkisi olarak kullanılır.
Chamaerops genellikle çok gövdelidir: dipten sürekli yeni sürgün verir ve zamanla geniş bir küme oluşturur. Bu özellik, bakım açısından önemli bir avantaj sağlar. Tek gövdeli bir palmiyede tepe tomurcuğunun kaybı bitkinin sonu demektir; çok gövdeli bir kümede ise bir gövdenin kaybı diğerlerini etkilemez. Aynı nedenle budama hataları da daha az yıkıcıdır.
Yaprak saplarının kenarı boyunca sıralanan sert dikenler, türün en can sıkıcı yanıdır. Yürüyüş yolu kenarına dikilen bir Chamaerops, birkaç yıl içinde geçişi zorlaştırır. Kuzey Afrika kökenli mavimsi yapraklı formu (var. cerifera) süs değeri yüksek bir seçenektir.
Kısa özet
- Gövdesi kalın kahverengi lifle kaplıysa: Trachycarpus.
- Dipten çok gövdeliyse ve alçak kalıyorsa: Chamaerops.
- Tek gövdeli, çıplak gövdeli, çok uzun boyluysa ve yaprak sapında kancalı dişler varsa: Washingtonia.
Devamı
Yelpaze palmiyeleri, pinnat yapraklı Phoenix cinsinden yalnızca görünüşle değil, zararlılara verdikleri tepkiyle de ayrılır. İki grubun karşılaştırması, tür seçimini iklime bağlayan sayfada tamamlanır.